Waldemar Siemiński – „Krwawiąca środa”
Fragment pt. „Stanisława Pałkowa”

Stanisława Pałkowa mieszkała z mężem Lucjanem kilkaset metrów za pasmanterią Kunickiego, za farą, na Puławskiej, pod ruinami zamku stojącego na górze. Mówiła do swojego męża Luciu. Pobrali się w 1927 roku. Dobrze z sobą żyli. Lubili się. Nie za wylewnie, bo on ciągle zaaferowany, a ona zawsze zapracowana i bez pretensji. Przed wojną nie tak łatwo było zarobić. Trzeba było się mocno naszarpać. Nawet jak się, jak Lucio, miało własny hotel.

Hotel postawił ojciec Lucia, Szymon Pałka. Zbudował go jeszcze w dziewiętnastym wieku. Pałkowie zawsze mieli głowę do interesów. Szymon, teść, jeszcze w carskiej Rosji orkiestrę utworzył ze swoich czterech córek. I tak na hotel zarobił. Lucio po nim objął hotel. Trzy piętra, kilkanaście numerów. Z ostatniego piętra kościół w Janowcu za Wisłą było widać i piękne zachody słońca. Hotel Bristol. Lucio w hotelowej restauracji pierwsze kino w Kazimierzu urządził, również dancingi z orkiestrą. Pianista z orkiestry do filmów przygrywał, bo filmy były jeszcze nieme. Jak pianista nie mógł, to Lucio go zastępował. Dobrze grał. Pałkowie nie tylko głowy mieli na karku, ale i słuch dobry.

Siedemnastego listopada rano, we wtorek, przyszedł do nich Szymański, skrzypek, co mieszkał u Michalaków, na skos w górę od Bristolu, pod basztą, obok Kunickich. Żeby mu zrobić kiełbasy i uwędzić. Lucio się zgodził. Każda potrawa spod jego ręki wychodziła dobra. Wędliny też. A po południu przyszedł gość bez dowodu i prosi Lucia: „Tak mnie proszę ukryć, żebym potem wyszedł cało. Dobrze zapłacę”. I mąż go ukrył. Zamknął w hotelu.

Wieczorem przyszło dwóch innych nieznanych mężczyzn. Mówią: „Szykuje się coś w nocy w Kazimierzu. Lepiej pojechać za Wisłę”. I Antoś Pałka, brat Lucia, będący skrzypkiem w hotelowej orkiestrze oraz Zakrzewski Maniuś, tych dwóch oraz Lucio się naradzali. Lucjan powiedział: „Umordowany jestem po tych kiełbasach Szymańskiego. Mam gościa w numerze. Mogę pojechać najwyżej jutro rano”. I tak do rana zostało. Zastanawiał się jeszcze czy nie wpaść do Jasia Konopki, szewca, co koło nich, koło fary, mieszkał w kościelnej komórce. W jego warsztacie szewskim, pod szafą, mieli radio. Chciał jeszcze posłuchać.

W środę Lucio zebrał się raniutko, o szóstej. Kazał się ubierać ich najstarszej córce, Krysi. „Jesteś ładna, nie zostaniesz ze Szwabami. Chodźmy. Zabiorę ze sobą w plecak kiełbasy i po drodze oddam Szymańskiemu. Zabiją jakby kiełbasę wykryli. Acha – zwrócił się do żony – czuć jeszcze wędzenie. Otwórz drzwi i okna i wywietrz”. Maniuś Zakrzewski, sąsiad już był, gość hotelowy też. Wyruszyli w czwórkę. Pod górę zaczęli się wdrapywać, pod zamek.

Antoś, brat – skrzypek, jeszcze był nieubrany. Wyszedł ze swojego pokoju i mówi: „Gdzie oni poszli?” A ona na to: „Długo się ubierałeś to poszli”. A on: „To wyjdę na ulicę i zobaczę”.

Wyszedł. Niemiec, żołnierz, jak go zobaczył: „Komm. Komm!” od razu zawołał i pod karabinem zabrał go na rynek. A stamtąd do Oświęcimia.

Niemcy wypatrzyli Lucia znad Wisły. Było trochę słońca, liście z zarośli i z drzew opadły, wszystko było widać. Lornetowali. Z karabinu maszynowego seriami, jedną, drugą… Obcięli mu nogę. Zakrzewski wdrapał się pod zamek. Wpadł do zamkowego wychodka, skąd go Niemcy wywlekli i wywieźli na Zamek w Lublinie. Krysia schowała się do okopu. Cały dzień tam tkwiła i pół nocy, bo myślała, że wszystkich Pałków pozabijali. Doktór Leszczyński ją z wrzodów nerwowych żołądka leczył potem latami.

Stanisława usłyszała w mieszkaniu, pomiędzy strzałami, okropny krzyk męża. Rzuciła się do niego pod górę. Boże! Toczył się w dół, spadał na brzuchu! Jedna noga prawie oderwana. Nim się stoczył, znad Wisły przylecieli Niemcy. Stali nad nim, czytali jakiś papier i szykowali broń. Strasznie zaczęła krzyczeć. To zaczęli do niej strzelać. Po zewnętrznych schodach hotelu uciekła. Noga się jej wywichnęła i upadła. Wtedy przestali do niej celować. A jemu osiem kul w głowę! Osiem dziurek w głowie miał.

Poszła na posterunek. Co z zabitym zrobić? Mówią, że się ich pochowa w zbiorowym dole.

Jeden z nich mówił po polsku: „Dużo bandytów zabitych”. Drugi krzyczał przez telefon: „Dużo bandytów złapanych wam wieziemy!”

Dzwonnik Aleksander, sąsiad, przyszedł pomóc. Wzięli prześcieradła i poszli zebrać kawałki porozrzucanego ciała męża. Jak mogli ubrali, umyli Lucia. Obstalowała trumnę u stolarza niedaleko. Wieczorem przyszło paru mężczyzn i zaproponowało, żeby Lucia pochować najpierw w ogródku, a potem się odkopie i będzie pogrzeb z paradą. Za nic w świecie nie chciała dwóch pogrzebów! Poszła z rana do księdza. Bał się. Nie wolno.

Na własną rękę pogrzeb zrobiła. Nikt nie szedł za trumną, którą Dzwonnik wiózł przez miasto na wozie. Tylko ona z dwoma córkami, które wróciły ze szkoły. Niespodziewanie, na cmentarzu czekało sporo ludzi. Mężczyzn. Jeden, Skalski, nimi kierował. Pomogli. Płytę zdjęli, miejsce w grobie zrobili.

Gość hotelowy, co z mężem w górę uciekał, dwa dni w okopach na Górach się ukrywał. Jak wrócił, słaniał się na nogach. Powiedział, że zostawił mężowi na przechowanie dużą sumę pieniędzy. Skąd ją miał? Oddała mu. Bez słowa dał jej z tego połowę. Nie wiadomo jakby bez tego resztę wojny przeżyła.

Lutek miał w chwili śmierci 43 lata, ona 41. Synka mieli jednego oprócz trzech córek. Tadzio miał wtedy osiem miesięcy. W środę, przed wyjściem ojca, już nie spał. Siedział na dywaniku na podłodze. Lucio go pogłaskał, przytulił, dał srebrną cygarnicę do zabawy.

Maniusia Zakrzewskiego z lubelskiego Zamku żona wykupiła. Zakrzewscy mieli place, ziemię, sprzedali co mogli. Udało się przekupić Niemców. A im, Pałkom w wojnę stale się pogarszało. Do lata czterdziestego drugiego w hotelu działała restauracja, na którą Niemcy dawali przydział żywności. Mieli sporo gości. Ktoś doniósł jednak niemieckiemu komendantowi Gedemu (straszna świnia, umiał mówić po polsku), że Lucjan Pałka utrzymuje siostrę, najładniejszą z rodziny, śliczną, żeby w restauracji od gości, Niemców, tajemnice wywlekała. A siostra była wtedy świeżą wdową i nie za bardzo wiedziała, co ze sobą robić.

Przylecieli do hotelu gestapowcy od Gedego i pytają, co ona tu robi?

– Jestem u szwagra, na jego utrzymaniu, bo mój mąż umarł – wyjaśniła.

Zaaresztowali ją i Lutka. Ją zabrali do Puław, do starostwa, Lucia w Kazimierzu trzymali na komendzie. Ona uciekła ze starostwa w nocy przez balkon. Męża po dwóch dniach wypuścili. Ale cofnęli im koncesję na restaurację. Hotel mogli mieć, ale mało kto w wojnę w hotelu nocował. Lutek od zaaresztowania był jakby przestraszony, spłoszony. Może dlatego w noc przed środą się wahał: uciekać czy nie za Wisłę?

Została sama z trójką córek, Tadziem, starymi teściami, a potem jeszcze z Antonim Pałką, jak wrócił z Oświęcimia. Antoni szybko po powrocie zmarł. Teściowie też. Ale ona musiała żyć. Dzieci trzeba było odchować. Basia, średnia z córek, miała po ojcu charakter i artystyczne talenty. Śpiewała w warszawskim chórze Harfa. W Kazimierzu na obchodach pamięci Krwawej Środy stale ktoś przypominał, że to wszystko było przez donosy i zdradę. Basia nie wytrzymała takiego gadania i krzyknęła: „Dość tego! Przypomnijmy raz lepiej tych, co życie poświęcili dla innych! Chwała bohaterom!” Jej dzieci się wybiły. Jeden został sławnym lekarzem, drugi to reżyser filmowy. Poszedł w ślady Tadzia, który został nawet profesorem w szkole filmowej. 

Ich hotel Bristol poszedł w ruinę. Pani Stanisława utrzymywała się z szycia. Uczyła nawet krawiectwa w szkole zawodowej. A potem, jak hotel Berens w rynku upaństwowili, dostała w nim posadę recepcjonistki. Odpuściła w sercu proboszczowi, że się bał odprawić Lucia. W końcu ksiądz też człowiek. A przy okazji przekonała się, że kobieta potrafi i księdza zastąpić.

Waldemar Siemiński
„Krwawiąca środa”

Fotografie z Brulionu Kazimierskiego, nr 14.