Natan (Nusen) Szpigel

Natan (Nusen) Szpigel, ur. prawdopodobnie 1 kwietnia 1892 r., zginął w Treblince w 1942 lub 1943 r.

Polski malarz i rysownik żydowskiego pochodzenia. 

Członek ugrupowania Srebrny Wóz, Start i Związku Zawodowego Artystów Plastyków. Debiutował w Łodzi w 1918 roku na Wystawie Wiosennej Stowarzyszenia Artystów i Zwolenników Sztuk Pięknych. Od tamtej pory regularnie wystawiał swoje prace, w kraju i zagranicą.

Rokrocznie przyjeżdżał do Kazimierza, gdzie powstało wiele cennych prac o dużej wartości nie tylko artystycznej, ale i dokumentacyjnej.

Trudno jednoznacznie stwierdzić, jakie były wojenne losy Natana. Wiadomo, że przed wojną marzył o przeniesieniu się do Palestyny, jednak wybuch wojny zniweczył te plany i rzucił go w tragiczną zawieruchę. Według jednej wersji w czasie wojny przebywał w łódzkim getcie, gdzie nadal tworzył i utrwalał realia gehenny. 

Inną informację znajdujemy na stronie radomsk.pl*: „Natan Szpigel przez krótki czas pracował w Judenracie (w Radomsku), ale wkrótce z tej pracy zrezygnował stwierdzając: <Moje serce choruje i boli, widząc, jak Żydzi przychodzą prosząc o pomoc, a nie można nic zrobić>. Gdy naziści przygotowywali się do masowej deportacji Żydów do Treblinki, Szpigel zostawił swego syna w polskim szpitalu przy ul. Strzałkowskiej w nadziei, że dzięki temu uda się go uratować. 9 października 1942 roku, kiedy Niemcy wypędzili Żydów z getta na plac deportacyjny, dwie polskie pielęgniarki dostarczyły chłopca na Umschalgplatz, który wkrótce został zastrzelony podczas próby ucieczki. Issachar Ben-Arbaham wspomina także, że udało mu się już po wojnie znaleźć jeden z obrazów Szpigla i wywieźć go do Izraela. Natan Szpigel z żoną i córką zostali wywiezieni do Treblinki i tam zginęli. Relacja Issachara Ben-Abrahama jest sprzeczna z informacją z Wikipedii mówiącą, że Szpigel przebywał w łódzkim getcie. Najprawdopodobniej więc Szpigel już przed rozpoczęciem drugiej wojny światowej, w latach 30. mieszkał w Radomsku, tutaj trafił do getta i stąd został wywieziony do Treblinki.”.

Cudem zachowała się pewna ilość kazimierskich prac Natana Szpigla. W książce Canina czytamy: „[w Kazimierzu] żydowskich obrazów były setki. Ale wszystkie rozkradziono. W zimne dni palono nimi w piecach, tylko trochę przetrwało u kazimierskiego kupca Tadeusza Ulanowskiego. Okna nie miały szyb, wiec żołnierze wypełniali obrazami puste framugi. Resztą palili w piecach. […] Idę do kupca, który ma żydowskie obrazy. Zamiast niego spotykam jego żonę. Na początku boi się rozmawiać, ale […] wyznaje, że ma obrazy Natana Korzenia i Natana Szpigla. Tylko nie wie, gdzie mąż je schował. […] Przypadkowo zajrzałem do drugiego pokoju i zobaczyłem ściany zawieszone pejzażami. Chciałem tam wejść, ale zamknęła drzwi, wykrzykując: – Córka tam śpi!

Wszystko stało się dla mnie jasne.”

* P. Dudek, Natan Szpigel, Radomsk.pl, 30.12.2020, https://radomsk.pl/natan-szpigel/