Joseph Green w Kazimierzu Dolnym – cz. 2
„Błazen purymowy”

Joseph Green w Kazimierzu Dolnym – cz. 1 – „Judeł gra na skrzypcach”

W 1937 roku Joseph Green kupił od dziennikarza Gershona Einbindera pomysł na scenariusz filmu pt. „Błazen purymowy”, „po czym samodzielnie opracował scenariusz. O ile w Judelu… ważną rolę odgrywały folklor i piosenka żydowska, o tyle Błazen… nawiązywał do teatru żydowskiego, który wyrósł z przedstawień purymowych. Dlatego też do napisania dialogów i piosenek zatrudnił Icyka Mangera. Pamiętał dobrą z nim współpracę przy Judelu…, ale ważniejsze było chyba to, że w 1936 roku Manger wydał „Wiersze ze zwoju Estery (Megile lider)”, zbiór lirycznych dramatów utrwalających tradycję przedstawień purymowych. Rolę tytułową Einbinder przewidział dla Josepha Bulo (…) [ten] jednak został zatrudniony w Theatre Guild na Broadwayu i zrezygnował z przyjazdu do Polski. W tej sytuacji Green, aby nie opóźniać realizacji, zaangażował, choć bez szczególnego przekonania, Zygmunta Turkowa, [brat Jonasa Turkowa grającego drwala Benedykta w filmie „Jeden z 36”], aktora warszawskich teatrów żydowskich. Turkow właśnie ukończył pracę na planie Ślubowania (Tkijes chaf), gdzie zagrał proroka Eliasza (jak w wersji z 1924 roku, którą też sam wyreżyserował) i wspomagał reżysersko Henryka Szaro.  

(…) [Podczas kręcenia filmu] Aktorów prowadził Green, inscenizacja planu należała ponownie do Nowiny-Przybylskiego. Zdjęcia przedstawiające rynek Kazimierza nad Wisłą nakręcono w dekoracjach zbudowanych na terenie Fermy Rolniczej Hechaluc – Pionier – gospodarstwa, w którym chalucowie, czyli pionierzy wybierający się do Palestyny, uczyli się pracy na roli; znajdowała się ona na warszawskim Grochowie przy ulicy Witolińskiej. Sceny z udziałem prawdziwego cyrku powstały w atelier. Zdjęcia na krakowskim Kazimierzu Green zamierzał zrealizować z udziałem Żydów ortodoksyjnych, jednak ich religijnie motywowany opór sprawił, że ostatecznie zaangażował aktorów. Realizacja zdjęć przy udziale osiemdziesięcioosobowej ekipy zajęła siedem tygodni.

Premiera „Błazna purymowego” w znanej już Greenowi warszawskiej Famie odbyła się 18 wrzenia 1937 roku, dwa dni przed Sukkot. (…) Amerykańska premiera odbyła się 5 grudnia 1937 roku w Cameo Theater (należącym do sieci Loew’s) przy Ulicy Wschodniej na Broadwayu. Trzy dni póniej w„Variety” napisano, że the Jester (angielski tytuł filmu) „będzie się podobał określonym grupom, którym można go pokazać w Stanach Zjednoczonych”. Trafił także do kilku innych krajów, (…) jednak nigdzie nie zyskał popularności porównywalnej z tą, jaką osiągnął „Judeł gra na skrzypcach”. W 1940 roku sceny przedstawienia purymowego z „Błazna purymowego” niemiecki propagandzista Fritz Hippler włączył do zrealizowanego przez siebie antysemickiego filmu dokumentalnego „Wieczny Żyd / Żyd wieczny tułacz (Der ewige Jude).”

* * *

Cytaty pochodzą z artykułu Romana Włodka „Joseph Green, producent polskich filmów jidyszowych”, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, Zakład Polskiego Słownika Biograficznego, Kraków

oprac. Bożena Gałuszewska

* * *

„W Iluzjonie” Błazen purymowy – Stanisław Janicki. Telewizja Kino Polska (2011)